Hoe anders is dat bij routes die wij zelf verzinnen. Een bekend fenomeen is de route vanaf huis naar een plek in de stad. Die wordt door de verschillende gezinsleden anders gedaan. "O, ik rij hier altijd zó", gevolgd door een willekeurige reden (minder verkeer, stoplichten, leuke straat, mooi fietspad etc). Zelfs kleine kinderen is dit fenomeen niet ontgaan. "Mama rijdt altijd de lange weg" zeiden mijn kinderen toen ik ze naar het zwembad bracht. Deed me goed. De routemaker in de gewone mensch is een gewoontedier.

Neem dit fenomeen bij jezelf waar en bekijk je woon-werk route. Een half jaar lang rij je hem hetzelfde, om plots om te schakelen op een route die deels parallel loopt, of een afslag eerder neemt. Die route komt je dan ineens als logischer voor. Nog gekker is het als je een route op de heenweg altijd zó rijdt, maar op de terugweg anders. Soms is dat veroorzaakt door een oversteek, stoplichten of eenrichtingsverkeer, maar vaak doe je het gewoon, zonder dwingende reden. Nooit kijk je er van op, tot je dat plots wel doet.

In Google Maps zie je een route van A naar B als een blauwpaarse lijn. Pak je die lijn ergens in het midden vast, dan krijg je een wit balletje, en kun je de lijn verslepen. Hij klikt zich vast in steeds een andere weg, met het witte balletje als 'via'-punt. Welke route-variant voelt goed, heeft je sympathie? Ratio? Welnee.

Tot slot van dit stukje kom ik weer uit bij de ultiem on-nutte bezigheid van het Schotse kaarten-turen. Zelfs als er niet eens sprake is van een in de werkelijkheid gelopen route doet het "O, maar ik ga altijd zó"-fenomeen zich voor. Al een paar maanden heb ik een route in gedachte die van de grocery store in Strontian (naamgever van het metaal Strontium) de berg Carn na Nathrach aandoet. 

Vorige week knipperde ik met mijn ogen en zag een route die ik altijd had afgewezen, ineens méér dan logisch worden. Heel raar dat ik altijd een andere route voor logisch en 'waar' aanzag. Sterker, dit is de route die straks, als ik in Strontian ben, nummer 1 zal zijn. Misschien zag iedereen 'm al, maar ik heb hem net ontdekt. Het spreekt voor zich dat ik het niet zal laten om straks tegen een andere wandelaar te zeggen "Hè? Loop jij zó? Ik loop altijd zó!". 

Voorjaar 2012 maak ik een wandeling in Schotland. De zestiende, gok ik. Mijn alledaagse behoefte aan wat escapisme wordt vervult door staren naar 1:50.000 kaarten van Schotland, of een bezoek aan de website Walkhighlands. In het digitale kaartenmateriaal daar, kun je inzoomen tot 1:25.000. Al dat getuur op de kaart dient maar één doel: het ontwerp van een route voor de wandeling van 2012. En ontsnappen, natuurlijk.

Harde wind op Sgurr nan Eugallt, kijkend naar Ladhar Bheinn

Routeontwerp

Een wandelroute bedenken is erg leuk. Het levert in potentie een karrevracht aan werk op om alle mogelijkheden die er zijn, af te vinken. Schotland is bedekt met een web aan mogelijke routes. Geen paden, maar mogelijke routes. Over de toppen, langs de bergruggen, door de glens, over de passen, langs oevers. Net als een gewone ontwerper zoek ik de beperkingen en werk van daaruit aan een invulling. De eerste beperking is aankomst en vertrek. Mijn tocht begint op een plek waar ik makkelijk kan komen vanuit Nederland, en eindigt op een plek vanwaar ik snel terug kan naar huis. Daartussen ligt een slingerende lijn van negen dagen lopen. Ik wil geen negen dagen eten tillen, dus er zijn nog twee punten nodig waar ik eten kan kopen. Dat kan bepaald niet overal in de Highlands.

Knopen

Er zijn nu vier knopen: start, bevoorrading 1 en 2, en finish. Al deze tijd speelt er een verlanglijstje in mijn achterhoofd: welke plekken of bergtoppen wil ik bezoeken? In het prilste stadium van het ontwerp leidt dit tot een bizarre tocht, die alle mogelijke toppen aandoet. Later realiseer ik me dat 2.000 meter klimmen en 30km lopen per dag ondoenlijk is, en lees ik in mijn oude verslagen wat realistisch is: 1.000 meter klimmen met volle rugzak, of 2.000 meter zonder, dat is 9 dagen vol te houden. Afstand 20km, heel soms 28, 29km (daar doe je in Schotland 10 uur over). Goed. Naast de bevoorradingsknopen zijn er 8 of 9 slaapplaatsen nodig (ik kampeer wild) en zijn er 15 of 20 bergtoppen waar ik wel naartoe wil.

Terugkrabbelen

Inmiddels ben ik zover dat ik echte, haalbare, routedelen kan optekenen. Hier en daar een klassieke berg (Ben Cruachan) of een rare eend in de bijt (Carn na Nathrach). Nu eens langs een bekend doorgaand pad, dan weer kruip-door-sluip-door. Met twee leuke vondsten: de oversteek van Loch Etive bij Bonawe en de oversteek van Loch Linnhe tussen Port Appin en Kingairloch. Die laatste heeft me veel moeite gekost. Na eindeloos speuren en zelfs mailen met bootverhuurders vond ik een man die mij wist te vertellen dat er een zalmfarm is in Kingairloch, waarvan de arbeiders iedere ochtend met een boot vanuit de marina bij North Dallens komen varen. 

Inzoomen

Je kunt heel ver gaan op internet, met voorbereiden/voorpret. Inzoomen tot 1:25.000 okee, maar er zijn ook nog foto's van elke vierkante kilometer Schotland op www.geograph.co.uk . Ziet een helling er op de kaart te steil uit, dan zoek je een foto, liefst eentje uit het juiste jaargetijde, en kun je een inschatting maken. Het forum op Walkhighlands biedt ook vaak uitkomst. Tal van wandelingen zijn beschreven, inclusief kaart met route en foto's. Een paar leden bezoeken minder populaire bergen, en daar haak ik aan. Zo las ik deze week een rapport over een bezoek aan Sgurr nan Eugallt, een nogal afgelegen berg, die ook niet zoveel bezoek trekt. Een lid gebruikte de frase "And I'm jumping on the bandwagon - Sgurr nan Eugallt appreciation society - terrific hill and viewpoint" en ha, daar had hij het te pakken. Snob-appeal. Nee, wij beklimmen geen platgetreden bergen, wij zijn van de Sgurr nan Eugallt Appreciation Society. Daar wil ik als buitenstaander ook wel toe gerekend worden, dus ik voegde twee foto's toe van mijn beklimming van de heuvel in 1998. Vanuit het zuidoosten, voor de liefhebber. Ach, waar je al niet denkt je status aan te ontlenen.

Jaja, ben er op geweest!

Reality check

Mja, ik weet al hoe het gaat in maart 2012: ik kom met optimistische grijns aanzetten, en wordt door het Schotse weer en de bergen eendrachtig op mijn plaats gezet. Heerlijk. De knokpartij met het weer en de heuvels gaat je alleen goed af als je behendig, en improviserend, de slimste route met de beste timing kiest. Ik zorg nu, deze weken, in Haarlem, dat ik die route straks weet te vinden. Langdurig voorbereiden en dan alles vergeten, maar in de barre werkelijkheid wel naar de juiste oplossing kunnen grijpen. 

Maar ter zake. Vogels kijken. Dat is een mooi toegankelijke manier van natuurbeleving. Je ziet ze overal, je ziet ze goed, ze doen van alles. Je kunt tijden achtereen naar vogels kijken. Vreemd hoezeer het vogels kijken door amateurs lijkt op postzegels verzamelen of vliegtuigspotten: we hebben een lijst, en die vinken we af. Ook vogelgidsen zijn daarop gericht: oogstreepjes, verlengde middelste staartveren, oogringen. Determinatie. Okee. 

Wanneer het op determinatie gerichte vogelplaatje en het informatiebord bij elkaar komen, daar breekt de gekte pas goed los. Zo'n vogelkijk-informatiepaneel bevat een aantal soorten, en vaak een tekening van het landschap en de plek waar de vogels zitten. Wat?! Ja, het is waar: het informatiebord beeld exact af wat er onder ideale omstandigheden te zien zou zijn. Een ingebouwde aanstaande teleurstelling. De vogels zijn er niet, zijn op afstand of zijn niet in hun prachtkleed. De bezoeker zegt iets als "dit hadden we hier kunnen zien, bijzonder he?". De beheerder van het gebied legitimeert met het bijzondere vogeltje de aanschaf van het terrein, de plaatsing van de vogelkijkhut en de hoogte van het lidmaatschapsgeld. 

Iets zegt me dat dit niet over vogels kijken gaat. Het bord maakt de echte vogels overbodig, het bord overstemt de echte vogels. Het determinatie-aspect reduceert het kijken tot scoren, en de soorten tot argument in een natuurbeschermingsdebat. 

Hoe dan wel?

Punt 1: het informatiepaneel als determinatiemiddel is lachwekkend. Een buizerd, zilverreiger of grutto, daarvan heb je helemaal geen exact plaatje nodig. Rode poten en rode snavel, lichtgewicht vogeltje? Tureluur! Een gewone bezoeker is dan al geholpen, een vogelliefhebber kent zijn gidsjes uit zijn hoofd. (vermoeden: het romantische natuurbeeld van de natuurliefhebber verdraagt alleen prachtige gedetailleerde vogels, het is conventie)

Punt 2: determinatie is in een seconde gebeurt. Maar vogels kijken zou geweldig lang plezier kunnen geven. Taak 1 van het vogelkijk-informatiepaneel zou moeten zijn om de bezoeker hints te geven wat er te genieten valt, hem te prikkelen met kleine aanwijzingen. Doel: de bezoeker moet zo snel mogelijk klaar zijn met het paneel, want het kijken naar echte vogels, daar draait het om. Dit geldt ook voor digitale toepassingen: die moeten zo snel mogelijk naar aandacht voor de echte vogels leiden.

Punt 3: veel bezoekers zijn herhaalbezoekers, zo blijkt uit (ons) onderzoek. Een informatiepaneel gaat maar één keer mee. Veel beter zou het zijn om vragen te stellen, kijken uit te lokken, met informatie die per seizoen of per omstandigheid wisselt, zodat je ook de zesde keer het bord nog eens checkt.

Want één ding staat als een paal boven water: vogels zijn schitterend, eindeloos boeiend en echt zichtbare natuur in actie. Dat verdient publiek. Of nee, publiek verdient geattendeerd te worden op vogels en alles wat ze doen.

De landschapsbeschermers kunnen natuurlijk ook het juiste ontwerpbureau bellen. Jongens die eerst in de stromende regen komen rondlopen en fietsen, die alle vogels al uit elkaar kunnen houden en die, gevraagd naar hun eerste indruk, zeggen "niets aan veranderen". Zij zetten een verbodsbord neer om de automobilist te weren, en maken vervolgens voor de goede verstaander heel subtiele uitleg, een heel smal paadje, en geen enkel informatiebord. Het landschap ter plekke is namelijk weids en open, en alles zie je van een kilometer afstand. De informatieborden moeten dus weg, of plat op de grond. Wordt vervolgd.

Disclaimer: hoewel dit verhaaltje op de werkelijkheid berust, is het nog maar de vraag of het juiste ontwerpbureau wel iets kan maken dat het gebied in zijn waarde laat, en behoudt.

Disclaimer: dit is geen populistische praat. Ik wil graag even onderscheid maken tussen 'compact+raak' en 'extreem wijdlopig+nergens aankomend'. Waarbij ik die laatste links wil laten liggen.

Tip: bekijk de laatste Caravaggio in het Rembrandtshuis. Kippenvel.